Chuyển đổi số và vai trò của công chứng: Đừng bỏ lại "chốt chặn" an toàn pháp lý phía sau

Chính phủ đang trong quá trình lấy ý kiến cho một dự thảo Nghị quyết quan trọng, mang tính đột phá về việc "bỏ thủ tục công chứng, xác nhận tình trạng hôn nhân trong các giao dịch mua bán đất, phương tiện giao thông đối với các trường hợp đã số hóa, làm sạch dữ liệu". Động thái này, dù được thúc đẩy bởi tinh thần cải cách thủ tục hành chính mạnh mẽ và mục tiêu hoàn thiện Chính phủ số, lại đang dấy lên những trăn trở sâu sắc trong giới hành nghề công chứng và cộng đồng xã hội. Dù dự thảo không tuyên bố loại bỏ hoàn toàn, nhưng cách tiếp cận này dường như đang đặt nghề công chứng – một thiết chế bảo vệ an toàn pháp lý cho người dân – ra bên lề của công cuộc chuyển đổi số, tạo nên những trăn trở và bỏ ngỏ những nguy cơ tiềm ẩn.

Công chứng – Hơn cả một thủ tục hành chính

Trong dòng chảy của đời sống xã hội, hoạt động công chứng từ lâu đã đóng vai trò là một "chốt chặn" pháp lý quan trọng, đảm bảo sự an toàn, ổn định cho các giao dịch dân sự, đặc biệt là những giao dịch có giá trị lớn như bất động sản và phương tiện giao thông. Trái với lầm tưởng của nhiều người rằng công chứng chỉ là một thủ tục hành chính đơn thuần , bản chất của nó là một dịch vụ công pháp lý do công chứng viên thực hiện để chứng nhận tính xác thực và hợp pháp của hợp đồng, giao dịch.

Công chứng viên không chỉ xác thực chữ ký. Họ có trách nhiệm xác định năng lực hành vi dân sự của các bên, đảm bảo sự tham gia hoàn toàn tự nguyện, không bị lừa dối, đe dọa hay cưỡng ép. Họ phải giải thích cặn kẽ về quyền, nghĩa vụ và hậu quả pháp lý của giao dịch, đảm bảo các bên hiểu rõ điều mình đang làm. Đây là một quá trình đòi hỏi sự tương tác trực tiếp, khả năng phán đoán và kinh nghiệm pháp lý để nhận diện những rủi ro tiềm ẩn mà máy móc hay các thuật toán khó có thể thay thế. Vai trò này đặc biệt quan trọng trong việc bảo vệ những nhóm người yếu thế trong xã hội như người cao tuổi, người có hạn chế về khả năng đọc, nghe, nói, hoặc không thông thạo ngôn ngữ.

Như vậy, việc pháp luật quy định một số giao dịch quan trọng phải được công chứng không phải để tạo thêm rào cản, mà là để dựng lên một hàng rào bảo vệ, phòng ngừa tranh chấp, góp phần duy trì trật tự và sự ổn định xã hội.

Những rủi ro tiềm ẩn từ giao dịch điện tử không "chốt chặn"

Dự thảo Nghị quyết đề xuất một quy trình giao dịch hoàn toàn trên môi trường điện tử, nơi các bên sử dụng tài khoản định danh điện tử mức 2 (VNeID) để xác thực và ký kết hợp đồng trên Cổng dịch vụ công quốc gia. Dự thảo khẳng định các hợp đồng được ký theo phương thức này có giá trị pháp lý tương đương hợp đồng có công chứng.

Đây là một bước tiến táo bạo, nhưng cũng là một bước đi đầy rủi ro nếu thiếu đi cơ chế kiểm soát cốt lõi. Việc xác thực danh tính qua VNeID chỉ có thể trả lời câu hỏi "Ai đang thực hiện giao dịch?" nhưng lại bất lực trước câu hỏi quan trọng hơn: "Họ có thực sự tự nguyện và hiểu rõ mình đang làm gì không?".

Thực tế đã cho thấy, không gian mạng là nơi tiềm ẩn vô số nguy cơ lừa đảo, chiếm đoạt thông tin. Hoàn toàn có khả năng một người bị đe dọa, cưỡng ép phải thao tác trên điện thoại của chính mình, hoặc tài khoản VNeID của họ bị chiếm quyền điều khiển để thực hiện các giao dịch gian dối. Trong những trường hợp này, chữ ký số được xác thực vẫn là của chủ tài khoản, nhưng ý chí thực sự của họ đã bị xâm phạm. Ai sẽ chịu trách nhiệm khi giao dịch bị tuyên vô hiệu, và quyền lợi của người bị hại sẽ được bảo vệ ra sao? Dự thảo Nghị quyết hiện vẫn chưa đưa ra câu trả lời thỏa đáng cho vấn đề này.

Hơn nữa, việc bó hẹp các giao dịch trong phạm vi hợp đồng mẫu được cung cấp sẵn trên Cổng dịch vụ công sẽ làm giảm tính linh hoạt, hạn chế quyền tự do thỏa thuận của các bên – một nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự. Các giao dịch phức tạp với những điều khoản riêng về phương thức thanh toán, thời hạn bàn giao, phạt vi phạm, hay tặng cho có điều kiện sẽ không thể được đáp ứng đầy đủ, vô hình trung đẩy các bên vào rủi ro hoặc phải tìm đến những thỏa thuận "ngầm" không được pháp luật bảo vệ.

Tích hợp công chứng vào dòng chảy số: Một lối đi bền vững

Thay vì loại bỏ, chúng ta hoàn toàn có thể đưa công chứng trở thành một mắt xích giá trị và hiệu quả trong chuỗi chuyển đổi số. Vấn đề cốt lõi mà người dân đang gặp phải không hoàn toàn nằm ở bản thân hoạt động công chứng, mà ở việc phải cung cấp quá nhiều giấy tờ thủ công và sự thiếu liên thông giữa các cơ quan nhà nước.

Giải pháp căn cơ là trao nhiều hơn quyền và công cụ cho các công chứng viên. Luật Công chứng 2024 đã mở đường khi quy định người yêu cầu công chứng không phải nộp các giấy tờ nếu thông tin đã được khai thác từ Cơ sở dữ liệu quốc gia. Vấn đề hiện nay là đa số các tổ chức hành nghề công chứng vẫn chưa được cấp quyền truy cập vào các cơ sở dữ liệu quan trọng về dân cư, hộ tịch, đất đai.

Hãy hình dung một quy trình lý tưởng: Người dân đến văn phòng công chứng, chỉ cần cung cấp mã định danh cá nhân. Công chứng viên, với quyền truy cập được cấp, sẽ ngay lập tức xác minh thông tin nhân thân, tình trạng hôn nhân, tình trạng tài sản từ các cơ sở dữ liệu quốc gia. Điều này không chỉ giúp cắt giảm toàn bộ giấy tờ như giấy xác nhận tình trạng hôn nhân, bản sao căn cước công dân, mà còn đảm bảo độ chính xác và an toàn tuyệt đối.

Sau khi công chứng viên thực hiện đầy đủ nghiệp vụ của mình – từ việc kiểm tra năng lực hành vi, xác thực ý chí tự nguyện, đến việc soạn thảo hợp đồng theo đúng nhu cầu và quy định pháp luật – văn bản công chứng sẽ được số hóa và ký số. Kết quả này sẽ được liên thông điện tử trực tiếp đến các cơ quan đăng ký đất đai hoặc đăng ký phương tiện. Cơ quan nhà nước chỉ cần dựa trên văn bản công chứng điện tử có giá trị chứng cứ không phải chứng minh để hoàn tất thủ tục, không được phép yêu cầu người dân nộp thêm bất kỳ giấy tờ nào đã được xác thực.

Đây chính là tinh thần cải cách thực sự: vừa giảm thiểu phiền hà cho người dân, vừa giữ lại được "bộ lọc" an toàn pháp lý mà chỉ con người với nghiệp vụ chuyên sâu mới có thể đảm nhiệm.

Hoàn thiện thể chế và nâng cao trách nhiệm

Để mô hình trên vận hành hiệu quả, cần có những chế tài xử lý nghiêm minh. Phải chấm dứt tình trạng các cơ quan hành chính "máy móc yêu cầu" người dân cung cấp lại những giấy tờ mà thông tin đã có trong văn bản công chứng, một hành vi đi ngược lại chỉ đạo của Chính phủ và gây lãng phí, bức xúc trong xã hội. Cần có quy định rõ ràng về trách nhiệm của cơ quan quản lý dữ liệu trong việc cung cấp thông tin kịp thời, chính xác cho các tổ chức hành nghề công chứng.

Công cuộc chuyển đổi số và cải cách hành chính là một xu thế tất yếu và đúng đắn. Tuy nhiên, mục tiêu cuối cùng không phải là "số hóa" bằng mọi giá, mà là để phục vụ người dân tốt hơn, xây dựng một xã hội an toàn, ổn định và phát triển bền vững. Việc loại bỏ công chứng khỏi các giao dịch quan trọng cũng giống như việc gỡ bỏ một hệ thống phanh an toàn trên một chiếc xe đang tăng tốc.

Vì vậy, thay vì "bỏ lại phía sau", hãy trao cho ngành công chứng những công cụ số hiện đại, tích hợp nó một cách thông minh vào quy trình số hóa quốc gia. Hãy biến công chứng thành một mắt xích không thể thiếu, tận dụng nguồn lực xã hội hóa sẵn có, sửa chữa những khiếm khuyết còn tồn tại để nâng hoạt động này lên một tầm cao mới. Đó mới là con đường cải cách mang lại lợi ích toàn diện và lâu dài cho cả người dân và sự phát triển của đất nước.

Bài viết đã được đăng trên Báo tuổi trẻ ngày 23/10/2025 với tiêu đề Công chứng mua bán nhà đất: Là 'rào cản' hay 'hàng rào bảo vệ'?